İstigâseye Dair Kavramsal Bir İnceleme

Birinci Bölüm: İstigâsenin Mahiyeti ve Anlamı
1. İstigâsenin Sözlük ve Terim Anlamı
İstigâse kelimesi, Arapçada yardım istemek anlamını ifade eden “gavs” kökünden türemiştir. “Gavs” yardım ve imdat manasına gelirken, “istigâse” bir kimseden yardım talebinde bulunmayı ifade eder.
Dinî terminolojide istigâse, Allah Teâlâ’nın dostlarından olduğuna inanılan bir zattan, ister huzurunda ister uzakta bulunsun, yardım talep edilmesi şeklinde tanımlanmaktadır. Bu kavramın anlaşılabilmesi için yardımın hakiki kaynağı ile yardımın gerçekleşmesine vesile olan sebep arasındaki ayrımın dikkate alınması gerekir.
2. İstigâsenin Dayandığı İki Temel Esas
İstigâsenin cevazını savunan yaklaşım, meseleyi iki temel çerçevede ele almaktadır: Evliyanın kerameti ve istigâse ile tevessül arasındaki ilişki.
A. Evliyanın Kerameti Açısından İstigâse
Evliyanın kerametini kabul eden bir kimse bakımından istigâse meselesi, Allah Teâlâ’nın salih kullarına olağanüstü birtakım imkânlar vermesinin mümkün olup olmadığıyla da ilişkilidir.
Bu anlayışa göre istigâse, iki ayrı keramet ihtimalini bünyesinde barındırabilir. İlk olarak, istigâse eden kişinin sesinin, normal şartlarda ulaşamayacağı bir kimseye Allah’ın izniyle ulaştırılması söz konusu olabilir. Burada sesin işittirilmesi, istigâse eden açısından bir keramet olarak değerlendirilebilir. Diğer ihtimal ise kendisine seslenilen velinin, alışılmış şartların dışında bu çağrıyı işitmesidir. Bu durumda keramet, çağrının muhatabı olan zata nispet edilir.
İkinci olarak, yardım talebinin ardından ilgili zatın Allah’ın izniyle bir yardımda bulunması da keramet çerçevesinde ele alınmaktadır. Böylece istigâseyi mümkün görenler, meselenin hem çağrının duyulması hem de yardımın gerçekleşmesi yönünden keramet anlayışıyla bağlantılı olduğunu belirtirler.
Burada esas olan, kerametin bağımsız bir güçten kaynaklandığını değil, Allah Teâlâ’nın dilemesi ve yaratmasıyla meydana geldiğini kabul etmektir.
B. Tevessül ile İstigâse Arasındaki İlişki
İstigâse konusunda ileri sürülen ikinci temel görüş, tevessül ile istigâsenin öz itibarıyla birbirinden farklı olmadığıdır. Her iki kavramda da Allah’a yönelme ve O’ndan yardım dileme esası bulunmakta; aralarındaki farklılık ise talebin ifade ediliş biçiminde ortaya çıkmaktadır.
Takıyyüddin es-Sübkî, Şifâü’s-Sikâm adlı eserinde istigâseyi yardım talep etmek şeklinde açıklamakta ve yardım istemenin farklı biçimlerine dikkat çekmektedir. Ona göre yardım doğrudan Allah Teâlâ’dan istenebileceği gibi, insanların olağan sebepler çerçevesinde yardım edebildiği kimselerden de talep edilebilir. Sübkî, bu ikinci durumu peygamberlerden yardım isteme meselesiyle ilişkilendirir.
Nitekim Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyrulmaktadır:
“Hani Rabbinizden yardım istiyor, yalvarıyordunuz.” (el-Enfâl, 8/9)
Bu ayet, yardım talebinin Allah’a yöneltilmesinin açık bir örneğidir. Bununla birlikte istigâseyi caiz gören yaklaşım, yaratılmışlardan yardım istemenin de Allah’ın koyduğu sebepler düzeni içerisinde değerlendirilmesi gerektiğini savunur.
Bu çerçevede kuldan yardım talep edilmesi, bağımsız ve mutlak bir güç sahibi olduğu kabul edilmedikçe, hakiki anlamda yaratma ve tasarruf yetkisinin ona verilmesi demek değildir. Yardımın asıl yaratıcısı, talebe karşılık veren ve neticeyi meydana getiren Allah Teâlâ’dır. Bir insanın veya velinin yardımı ise bu anlayışta sebep olma ve vesilelik kapsamında ele alınır.
Dolayısıyla bir veliden yardım isteyen kişinin inancı belirleyici bir husustur. Yardımın bağımsız biçimde o veli tarafından meydana getirildiğine, Allah’tan ayrı ve O’ndan müstağni bir güç taşıdığına inanılması, bu yaklaşımın kabul ettiği tevhid anlayışıyla bağdaşmaz. Buna karşılık yardımın ancak Allah’ın yaratmasıyla gerçekleştiği, yaratılmışın ise bir vesile olduğu inancıyla yapılan talep farklı değerlendirilir.
İstigâseyi caiz görmeyenlerin itirazlarından biri, bu uygulamanın veliden bağımsız ve hakiki anlamda yardım beklemek anlamına geldiği düşüncesidir. İstigâseyi savunanlar ise bu düşüncenin her uygulamaya genellenemeyeceğini, kişinin neye inandığının ve talebini hangi anlamda dile getirdiğinin ayrıca değerlendirilmesi gerektiğini ifade ederler.
Bu görüşe göre istigâse ile tevessül arasındaki temel yakınlık, her ikisinin de Allah’ın kudretini esas alan bir anlayışla açıklanabilmesidir. Tevessülde kişi, Allah’a dua ederken bir zatı vesile edinir. İstigâsede ise talep, kendisiyle tevessül edilen zata doğrudan yöneltilmiş bir hitap şeklinde ifade edilebilir. Bununla birlikte istigâseyi caiz gören yaklaşım, bu hitabın tek başına yaratılmışa ilahlık veya bağımsız tasarruf yetkisi atfetmek anlamına gelmediğini savunur.
İkinci Bölüm: İstigâse Meselesinin Anlaşılmasında Temel Kavramlar
İstigâsenin cevazına ilişkin delilleri ele almadan önce, konunun temelini oluşturan velâyet kavramının açıklanması gerekir. Zira istigâse tartışmalarında velilerin mahiyeti, Allah katındaki konumları ve kerametleri önemli bir yer tutmaktadır.
1. Velâyet Kavramı
“Veli” kelimesi sözlükte yakınlık anlamına gelir. Dinî kullanımda ise Allah’a iman, itaat ve ihlasla yönelen; O’nun emirlerini yerine getirerek manevî yakınlık kazanan kul için kullanılır. Bu çerçevede velâyet, kulun kulluğu ve Allah’a yakınlığıyla, Allah’ın da kuluna rahmet ve lütfuyla ilişkilendirilmektedir.
Velâyet konusu, kapsamı bakımından umumi ve hususi olmak üzere iki şekilde ele alınır.
A. Umumi Velâyet
Umumi velâyet, iman bağı üzerinden müminleri kapsayan velâyettir. Bu anlamda Allah Teâlâ, iman edenlerin velisi ve yardımcısıdır.
Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyrulur:
“Allah, iman edenlerin velisidir.” (el-Bakara, 2/257)
Bir başka ayette de şöyle denilmektedir:
“Allah, müminlerin velisidir.” (Âl-i İmrân, 3/68)
Bu ayetler, mümin ile Allah arasındaki velâyet bağını ortaya koymaktadır. Umumi velâyet, iman vasfıyla ilişkili genel bir çerçeveyi ifade eder.
B. Hususi Velâyet
Hususi velâyet ise müminler arasından iman, takva, ihlas ve salih amelleriyle öne çıkan kullara nispet edilen özel yakınlığı ifade eder. Tasavvufî eserlerde “Allah dostları” denildiğinde çoğunlukla bu anlamdaki velâyet kastedilir.
Kur’an-ı Kerim’de Hz. Yusuf’un duası şöyle aktarılır:
“Beni salih kulların arasına kat.” (Yûsuf, 12/101)
Takvanın Allah katındaki değerine ilişkin olarak da şu ayet yer alır:
“Şüphesiz, Allah katında en değerliniz, O’na karşı gelmekten en çok sakınanızdır.” (el-Hucurât, 49/13)
Hususi velâyet hakkında en çok zikredilen ayetlerden biri de Yunus suresinin 62 ve 63. ayetleridir:
“Bilin ki Allah’ın dostlarına korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. Onlar iman etmiş ve takvaya ermiş olanlardır.” (Yûnus, 10/62-63, mealen)
Bu ayetlerde Allah dostlarının temel vasıfları iman ve takva olarak belirtilmektedir. Dolayısıyla hususi velâyet, yalnızca bir unvan veya iddia meselesi değil; iman, kulluk ve takva esaslarıyla bağlantılı bir kavramdır.
2. Hususi Velâyete Dair Hadisler
Hususi velâyet meselesi hadislerde de ele alınmaktadır. Bu bağlamda özellikle Allah’ın salih kullarına yönelik sevgisini, onların ibadet hayatını ve Allah’a yakınlıklarını açıklayan rivayetler önem taşır.
A. Allah’ın Velî Kullarına Düşmanlık Etmenin Tehlikesi
Hz. Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet ettiği kudsî hadiste Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:
“Kim benim bir velime düşmanlık ederse ona harp ilan ederim. Kulum, kendisine farz kıldığım şeylerden daha sevimli bir amelle bana yaklaşamaz. Kulum nafile ibadetlerle bana yaklaşmaya devam eder; nihayet ben onu severim. Onu sevdiğim zaman işiten kulağı, gören gözü, tutan eli ve yürüyen ayağı olurum. Benden bir şey isterse ona veririm; bana sığınırsa onu korurum…”
Buhârî’nin Sahîh‘inde yer alan bu rivayet, farz ibadetlerin önceliğini ve nafilelerle Allah’a yakınlaşmanın önemini ortaya koymaktadır. Hadiste Allah’ın sevdiği kulunu desteklemesi ve onun dualarına karşılık vermesi de vurgulanır.
Tasavvuf âlimleri bu rivayeti, velâyetin temelinde Allah’a kulluk ve O’nun rızasını kazanmanın bulunduğuna dair önemli bir delil olarak değerlendirmişlerdir.
B. Kur’an Ehlinin Allah’a Yakınlığı
Bir başka rivayette Hz. Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem), Allah’ın insanlardan bazı özel kulları bulunduğunu bildirmiştir. Sahâbîler bunların kimler olduğunu sorduklarında, onların Kur’an ehli, yani Allah’ın ehli ve O’na yakın kulları olduğunu açıklamıştır.
Bu rivayet, Kur’an’la sürekli meşgul olmanın, onu öğrenmenin ve hayatı onun rehberliğinde şekillendirmenin manevî değerine işaret eder. Kur’an ehli olmak yalnızca metni okumakla sınırlı görülmemeli; onun emirlerini benimsemek ve gereğini yerine getirmekle birlikte düşünülmelidir.
C. Allah İçin Sevmek ve Allah İçin Buğzetmek
Hz. Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) nakledilen bir diğer rivayette, Allah için sevmenin ve Allah için buğzetmenin imanla ve velâyetle ilişkisine dikkat çekilir. Rivayetin devamında Allah’ın kulları arasındaki dostlarının, Allah’ı zikreden ve kendileri anıldığında Allah’ın zikredildiği kimseler olduğu ifade edilir.
Bu rivayet çerçevesinde velâyet, kişinin kişisel arzularından ziyade Allah’ın rızasını esas almasıyla ilişkilendirilir. Allah için sevmek ve Allah için buğzetmek, kulluğun ahlâkî boyutunu gösteren ölçüler arasında değerlendirilir.
Bu hadisler birlikte ele alındığında, umumi velâyet ile hususi velâyetin aynı kapsamda kullanılmadığı görülür. Umumi velâyet iman bağıyla ilgili genel bir anlam taşırken hususi velâyet, Allah’a yakınlıklarıyla öne çıkan kullara nispet edilir.
Bu ayrımın istigâse tartışmasındaki önemi şudur: Hususi velâyetin varlığını kabul edenler, Allah’ın bazı kullarına özel yakınlık ve lütufta bulunabileceğini savunurlar. Bununla birlikte bir kimsenin belirli bir kişi hakkında veli hükmü vermesi veya o kişinin olağanüstü bir tasarrufta bulunabileceğini kabul etmesi, ayrıca değerlendirilmesi gereken meselelerdir.
3. İmam-ı Rabbânî’nin Velâyet Anlayışı
Velâyet konusunu ele alırken İmam-ı Rabbânî’nin Mektûbât adlı eserinde yer alan açıklamaları da önemlidir. İmam-ı Rabbânî, şeriatın hükümlerine bağlılığı velâyet yolunun temel şartlarından biri olarak görür.
Onun açıklamalarında, dinî emir ve yasaklara bağlılıkla ortaya çıkan genel kulluk hâli, daha özel bir manevî gelişimin başlangıcı olarak değerlendirilir. Salikin hususi velâyete yönelmesi, yalnızca manevî tecrübelerle değil, şer’î amelleri yerine getirmesi ve nefsini terbiye etmesiyle mümkün görülür.
İmam-ı Rabbânî’nin yaklaşımına göre tarikat yolunun esasını Allah’ı zikretmek oluşturmakla birlikte bu yol, şeriatın emirlerinden bağımsız değildir. Farzları yerine getirmek, yasaklardan kaçınmak ve kulluk sorumluluklarını gözetmek, manevî ilerlemenin vazgeçilmez unsurlarıdır.
Bu yaklaşım, velâyetin yalnızca kerametlerle veya olağanüstü hâllerle ölçülemeyeceğini de gösterir. Asıl ölçü, kişinin imanını, takvasını ve şer’î sorumluluklarını korumasıdır.
Sonuç
İstigâse meselesi, yardım talebinin mahiyeti, tevessül kavramı, evliyanın kerameti ve velâyetin anlamı gibi birbiriyle bağlantılı konular çerçevesinde incelenmektedir.
İstigâseyi caiz gören yaklaşım, yaratılmışlardan yardım istemeyi Allah’tan bağımsız bir güç kabul etmekle aynı şey olarak değerlendirmez. Bu anlayışta mutlak yaratma ve hakiki tasarruf Allah Teâlâ’ya aittir; yaratılmışların yardımı ise ancak Allah’ın dilemesiyle gerçekleşebilen bir sebep veya vesile niteliğindedir.
Bununla birlikte istigâsenin dinî hükmü, hangi sözlerin kullanıldığı kadar bu sözlere yüklenen anlam ve inançla da ilişkilidir. Bu nedenle konu değerlendirilirken kavramların dikkatle ayrılması, ilgili ayet ve hadislerin bağlamları içinde ele alınması ve farklı ilmî yaklaşımların delillerinin ayrıca incelenmesi gerekir.
————————————–
Stok görsel için tıkla