Tevessül Nedir? Kur’an, Hadis ve Sahabe Uygulamalarından Deliller

İslam’da dua, kulluğun en önemli tezahürlerinden biridir. Mümin, ihtiyaçlarını Allah’a arz eder, rahmetini O’ndan bekler ve her türlü güç ile kudretin Allah’a ait olduğuna inanır. Bununla birlikte, Allah’a dua ederken bir peygamberi veya salih bir kulu vesile edinmek anlamındaki tevessül, İslam âlimleri arasında ele alınmış önemli meselelerden biridir.
Tevessül konusunu doğru anlayabilmek için öncelikle kavramın ne ifade ettiğini bilmek, ardından Kur’an ayetlerini, hadisleri ve sahabe uygulamalarını birlikte değerlendirmek gerekir. Çünkü bir kimseyi vesile edinmekle ona ibadet etmek aynı şey değildir. Tevessülün mahiyeti, duanın kime yöneltildiği ve vesile edinilen kimseye nasıl bir anlam yüklendiği dikkate alınarak değerlendirilmelidir.
1. Tevessülün anlamı nedir?
Tevessül, sözlükte bir maksada ulaşmak için vesile edinmek anlamına gelir. Dinî anlamda ise Allah’a dua ederken O’na yakınlık vesilesi sayılan bir şeyi veya kimseyi aracı kılmayı ifade eder.
Burada temel ilke açıktır: Duanın asıl yöneltildiği merci Allah Teâlâ’dır. Müslüman, ihtiyaçlarını karşılayacak ve duasına icabet edecek olanın Allah olduğuna inanır. Vesile edinmek ise bu duanın yapılması sırasında başvurulan bir yoldur.
Tevessül farklı biçimlerde ele alınabilir. Kişinin kendi imanını ve salih amellerini vesile edinmesi, Allah’ın isimleriyle dua etmesi, yaşayan salih bir kimseden kendisi için dua istemesi ve bir peygamberin veya salih kulun Allah katındaki makamını vesile edinmesi aynı uygulama değildir. Bu sebeple tevessülün bütün çeşitleri hakkında tek bir hüküm vererek aralarındaki farkları göz ardı etmek doğru olmaz.
Allah Teâlâ şöyle buyurur:
“Ey iman edenler! Allah’tan korkun, O’na yaklaşmaya vesile arayın.” (Mâide, 5/35)
Bu ayet, Allah’a yaklaşmak için vesile arama ilkesini ortaya koymaktadır. Ayetin hangi tevessül biçimlerini kapsadığı konusunda farklı açıklamalar bulunmakla birlikte, vesile kavramının İslam’ın temel kaynaklarında yer aldığı açıktır.
2. Hz. Ömer’in Hz. Abbas ile tevessül etmesi
Tevessül konusundaki en önemli rivayetlerden biri, Hz. Ömer’in halifeliği döneminde yaşanan kuraklıkla ilgilidir.
Enes b. Mâlik’ten nakledildiğine göre, kıtlık yaşandığında Hz. Ömer, Resûlullah’ın amcası Hz. Abbas ile tevessül ederek Allah’tan yağmur istemiştir. Hz. Ömer’in duasında şu ifadeler yer almaktadır:
“Allah’ım! Biz daha önce sana Peygamberimiz ile tevessül ediyorduk ve sen de bize yağmur veriyordun. Şimdi de Peygamberimizin amcası ile sana tevessül ediyoruz. Bize yağmur ver.”
Bu dua üzerine yağmur yağmıştır.
Kaynak: Sahih-i Buhârî, Hadis no. 1010.
Bu rivayet, tevessül meselesinde özellikle dikkate alınmalıdır. Çünkü olay, Resûlullah’ın vefatından sonraki dönemde gerçekleşmiş ve Hz. Ömer gibi seçkin bir sahabi tarafından uygulanmıştır.
Hz. Ömer, duasını doğrudan Allah’a yöneltmiş, Hz. Abbas’ı ise tevessül vesilesi olarak anmıştır. Burada Allah’tan başkasına ibadet edilmesi söz konusu değildir. Dua Allah’a yapılmakta, Hz. Abbas ise bu duada vesile edinilmektedir.
İbn Abdilberr’in el-İstîâb adlı eserinde aktarılan açıklamalar da bu olayın tarihî bağlamını ele almaktadır. Kıtlık döneminde Hz. Abbas’ın seçilmesi, onun Resûlullah’a yakınlığı ve faziletiyle ilişkilendirilmiştir.
Bu rivayet, tevessülün sahabe döneminde bilinen bir uygulama olduğunu göstermesi bakımından önemlidir.
3. “Hz. Ömer neden doğrudan Peygamberimizle tevessül etmedi?” sorusu
Bu konuda sıkça dile getirilen itirazlardan biri, Hz. Ömer’in Resûlullah’ın vefatından sonra neden Hz. Abbas’ı vesile edindiği, bunun da vefat etmiş kimselerle tevessülün caiz olmadığını gösterip göstermediğidir.
Ancak rivayetin kendisi, Hz. Ömer’in böyle bir yasak inancıyla hareket ettiğini açıkça söylemez. Hadiste Hz. Abbas ile tevessül edildiği bildirilir; buradan hareketle diğer tevessül biçimlerinin kesin olarak yasaklandığı sonucuna varmak, rivayette açıkça bulunmayan bir hüküm çıkarmaktır.
Hz. Ömer’in Hz. Abbas’ı tercih etmesinin hikmeti konusunda çeşitli açıklamalar yapılmıştır. Bunlardan biri, onun Resûlullah’a yakınlığı ve faziletinin öne çıkarılmasıdır. Ayrıca yaşayan salih bir kimsenin duasından yararlanma yönü de bu olayın açıklanmasında dikkate alınır.
Dolayısıyla bu rivayet, Hz. Abbas ile tevessülün meşru bir örneğini ortaya koymaktadır. Fakat Hz. Ömer’in bu tercihini, başka bütün tevessül biçimlerinin yasaklandığına dair kesin bir delil olarak sunmak doğru değildir.
4. “Burada tevessül, Hz. Abbas’ın duasını istemek anlamına geliyor” itirazı
Bir diğer yorum, Hz. Ömer’in Hz. Abbas ile tevessül etmesinin aslında yalnızca onun dua etmesini istemekten ibaret olduğudur.
Hz. Abbas’ın dua etmesi, olayın tabii bir parçası olabilir. Bununla birlikte hadiste kullanılan ifade, doğrudan “Hz. Abbas’ın duasıyla tevessül ediyoruz” şeklinde değil, “Peygamberimizin amcası ile tevessül ediyoruz” şeklindedir.
Bu nedenle rivayeti yalnızca dua talebine indirgemek, lafzın mümkün anlamlarından birini esas alıp diğer ihtimalleri dışarıda bırakmak olur. Tevessülün burada tam olarak hangi yönünün kastedildiği, hadis şerhleri ve diğer rivayetlerle birlikte değerlendirilmelidir.
Nitekim tevessülün zat ile mi, dua ile mi, yoksa bunların birlikte bulunduğu bir çerçevede mi gerçekleştiği konusunda âlimler arasında farklı açıklamalar bulunmaktadır. Tevessülün cevazını savunan âlimler, rivayetteki ifadeyi Hz. Abbas’ın şahsının ve Resûlullah’a yakınlığının vesile edinilmesine delil olarak yorumlamışlardır.
5. İbn Ömer’in Resûlullah hakkında söylenen şiiri okuması
Tevessül konusuyla bağlantılı bir başka rivayet, Abdullah b. Ömer’in Resûlullah’ın faziletini anlatan bir şiirden beyitler okumasıdır.
Buhârî’de nakledilen şiirde, Resûlullah’ın yüzü hürmetine yağmur dilenilen, yetimlerin sığınağı ve dulların koruyucusu olan bir zat olarak anıldığı ifade edilir.
Kaynak: Sahih-i Buhârî, Hadis no. 1008.
Bu rivayet, Resûlullah’ın faziletinin ve insanların onunla ilgili bereket anlayışının sahabe döneminde bilindiğini göstermesi bakımından tevessül tartışmalarında zikredilmektedir.
Bedreddin el-Aynî, Umdetü’l-kârî adlı Buhârî şerhinde söz konusu şiiri açıklarken, buradaki ifadeyi Resûlullah’ın zatı ile tevessül bağlamında değerlendirmiştir.
Burada dikkat edilmesi gereken husus, şiirin tek başına bütün tevessül biçimlerinin hükmünü belirlememesi, fakat sahabenin Resûlullah’ın faziletini ve onunla ilgili bu ifadeleri nasıl kullandığını anlamak açısından önemli bir tarihî delil olmasıdır.
6. Tevessül ile ibadet arasındaki fark
Tevessül tartışmalarında en önemli ayrımlardan biri, bir kimseyi vesile edinmekle ona ibadet etmek arasındaki farktır.
İbadet Allah’a mahsustur. Müslüman, yaratma ve mutlak tasarrufun Allah’a ait olduğuna inanır. Bir peygamberin veya salih kulun Allah’ın yerine konulması, ona ilahlık atfedilmesi ya da Allah’a özgü bir yetkinin bağımsız biçimde ona verilmesi, tevessül kavramıyla açıklanamaz.
Buna karşılık, bir kimsenin Allah katındaki faziletini vesile edinerek Allah’a dua etmek, farklı bir meseledir. Tevessülün cevazını savunan âlimler de bu ayrımdan hareket ederler: İstenen şey Allah’tan istenir; vesile edinilen kimse ise duanın yönelişinde Allah’ın yerine geçirilmez.
Bu sebeple her tevessül uygulamasını doğrudan şirk olarak nitelendirmek, uygulamanın içeriğini ve kişinin inancını incelemeden hüküm vermek olur. Diğer taraftan, bir kimseye Allah’tan bağımsız ilahî güçler atfedilmesi de tevessül adı altında meşrulaştırılamaz. Hüküm, uygulamanın gerçek mahiyetine göre verilmelidir.
7. Tevessülün hükmü değerlendirilirken nelere dikkat edilmelidir?
Tevessül hakkında sağlıklı bir değerlendirme yapabilmek için üç hususa dikkat edilmelidir.
İlk olarak, rivayetlerin sıhhati ve anlamı incelenmelidir. Bir hadisin varlığını zikretmek kadar, o hadisin hangi hükme delalet ettiğini doğru belirlemek de önemlidir.
İkinci olarak, farklı tevessül biçimleri birbirinden ayrılmalıdır. Kendi salih amelini vesile edinmek, yaşayan birinden dua istemek ve vefat etmiş bir peygamberin veya salih kulun Allah katındaki makamını vesile edinmek aynı mesele değildir. Bir biçim hakkındaki hüküm, ayrıca delil gösterilmeden bütün biçimlere genellenmemelidir.
Üçüncü olarak, âlimlerin açıklamaları dikkate alınmalıdır. Hadislerin lafızları, tarihî bağlamları ve hadis şerhlerindeki yorumlar birlikte değerlendirilmelidir. Böylece hem dinî deliller doğru anlaşılır hem de ihtilaflı meselelerde aceleci hükümlerden kaçınılır.
Sonuç
Tevessül, İslam ilim geleneğinde hadisler ve sahabe uygulamaları çerçevesinde ele alınmış bir meseledir. Hz. Ömer’in Hz. Abbas ile tevessül ederek yağmur istemesi, Buhârî’de yer alan açık bir rivayettir. İbn Ömer’in Resûlullah’ın faziletini anlatan şiirden beyitler okuması da tevessül tartışmalarında değerlendirilen rivayetler arasındadır.
Bu deliller, tevessülün İslam tarihinde karşılığı bulunan bir uygulama olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte, her rivayetin hangi tevessül biçimini ne ölçüde desteklediği ayrıca incelenmelidir.
Sonuç olarak, tevessül meselesinde belirleyici olan yalnızca kullanılan kavram değil; duanın kime yöneltildiği, vesile edinilen kimseye hangi anlamın yüklendiği ve uygulamanın hangi dinî delillere dayandığıdır. Allah’a dua etmek ile Allah’tan başkasına ibadet etmek arasındaki fark korunmalı; rivayetler de bu ayrım gözetilerek değerlendirilmelidir.
En doğrusunu Allah bilir.
———————————–
Stok görsel için tıkla