Sorulan Soru
Cevap
Ve aleyküm selâm.
Öncelikle şunu söyleyeyim: Bizim de ölçümüz Kur’an ve sahih sünnettir. Fakat bir meselenin Sahabe döneminde bugünkü adıyla bulunmaması, onun dayandığı mananın da dinde bulunmadığını göstermez. Burada uygulamanın adına değil, ne olduğuna ve hangi delillere dayandığına bakmak gerekir.
Rabıta meselesinde de durum böyledir.
Allah Teâlâ Tevbe suresinin 119. ayetinde şöyle buyuruyor:
“Ey iman edenler! Allah’tan korkun ve sadıklarla beraber olun.”
Yine Kehf suresinin 28. ayetinde, sabah akşam Rablerine dua edenlerle beraber olmamız emrediliyor.
Peki, salih insanlarla beraber olmak neden önemlidir? Çünkü insan, sevdiği ve yanında bulunduğu kimselerin ahlâkından etkilenir. Onların güzel hâllerini örnek alır. Tasavvufta rabıta da bu muhabbeti canlı tutmak ve mürşidin güzel hâllerinden manevi olarak istifade etmek amacıyla uygulanır. Burada mürşidi ilahlaştırmak değil, onun güzel ahlâkını örnek alarak Allah’a yakınlaşmak söz konusudur.
Resûlullah ﷺ de şöyle buyuruyor:
“Kişi sevdiğiyle beraberdir.” (Buhârî, 6168; Müslim, 2640)
Şimdi soruyorum: Salih bir insanı sevmek, onu hatırlamak ve güzel hâllerini düşünerek kendimize örnek almak nasıl doğrudan şirk sayılabilir? Bir kimseyi Allah için sevmekle ona ibadet etmek aynı şey midir? Elbette değildir. Şirk iddiasında bulunan kişinin, hangi inanç veya davranışın Allah’a mahsus bir hakkı başkasına verdiğini açıklaması gerekir.
Bir de tevessül meselesi var. Allah Teâlâ Mâide suresinin 35. ayetinde şöyle buyuruyor:
“Ey iman edenler! Allah’tan korkun, O’na yaklaşmaya vesile arayın.”
Üstelik tevessülün Sahabe döneminde de bir örneği vardır. Buhârî’nin 1010 numaralı hadisinde, Hz. Ömer’in kıtlık sırasında Hz. Abbas ile tevessül ederek Allah’tan yağmur istediği aktarılır. Hz. Ömer duasında, daha önce Peygamberimizle tevessül ettiklerini, şimdi de onun amcasıyla tevessül ettiklerini ifade eder.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Duayı Allah’a yöneltmek başka, bir kimseyi dua için vesile edinmek başkadır. Bu rivayet, tevessülün Sahabe döneminde bilinen bir uygulama olduğunu gösterir. Dolayısıyla bütün tevessül biçimlerini hiçbir ayrım yapmadan şirk saymak doğru bir yaklaşım değildir.
Elbette rabıta ile tevessül tamamen aynı şey değildir. Hz. Ömer’in rivayeti doğrudan rabıtanın bütün biçimlerini ispatlamaz. Ancak salihleri vesile edinme meselesinin dinî kaynaklarda bir karşılığının bulunduğunu gösterir. Rabıtanın dayanağı ise salihlerle beraberlik, muhabbet ve güzel ahlâkı örnek alma gibi diğer delillerle birlikte değerlendirilir.
Gelelim “Sahabe bunu yapmıyordu, neden ihtiyaç duyuyoruz?” sorusuna.
Bir şeyin sonradan belirli bir isimle anılması, dayandığı mananın da sonradan ortaya çıktığı anlamına gelmez. Hadis usulü, fıkıh usulü ve kelâm gibi ilimler de zamanla sistemleşmiştir. Bu ilimlerin bugünkü şekliyle ilk dönemde bulunmaması, içerdikleri her bilginin yanlış olduğu anlamına gelir mi? Gelmez. Elbette sonradan ortaya çıkan her uygulama da sırf bu gerekçeyle doğru kabul edilemez. Mesele, onun dinin esaslarına uygun olup olmadığıdır.
Kelâm konusunda da aynı ölçü geçerlidir. Allah’ın birliği, peygamberlik ve ahiret sonradan ortaya çıkmış inançlar değildir; Kur’an ve sünnette temelleri vardır. Sonraki âlimler bu inançları açıklamak ve itirazlara cevap vermek için çeşitli yöntemler geliştirmiştir. Bu yöntemleri dinin kendisiyle karıştırmamak gerekir.
Aynı şekilde rabıtayı da her Müslümanın yerine getirmek zorunda olduğu bir iman şartı olarak sunmak başka, belirli şartlar çerçevesinde meşru bir manevi eğitim yöntemi olarak savunmak başkadır. Rabıtayı savunanların iddiası, onu İslam’ın yeni bir iman şartı hâline getirmek değil; salihlerin muhabbetinden, örnekliğinden ve manevi rehberliğinden faydalanmaktır.
Sonuç olarak, Kur’an ve sahih sünneti ölçü almak, bir uygulamayı yalnızca adı Sahabe döneminde geçmiyor diye reddetmek anlamına gelmez. Asıl olan, o uygulamanın mahiyetini ve dayandığı delilleri incelemektir.
Rabıtaya karşı çıkılacaksa da sadece “Sahabe bunu bu isimle yapmadı” demek yeterli değildir. Hangi yönünün hangi kesin dinî hükme aykırı olduğu ortaya konulmalıdır. Çünkü bir uygulamanın sonradan sistemleşmesi, tek başına onun haram veya şirk olduğunu göstermez.
Bizim söylediğimiz de bundan ibaret: Mürşidi Allah’ın yerine koymak başka, Allah için bir salih kulu sevmek, onun güzel hâllerini örnek almak ve bunu manevi eğitimde bir yöntem olarak kullanmak başkadır. Bu ayrımı yapmadan verilen hükümler, meselenin tamamını açıklamış olmaz.
Allah en doğrusunu bilir.